[Sýr]

Eski devirlere ait yapýlan araþtýrmalar Çin hakkýnda devamlý yeni bilgiler vermektedir. Ülkeyi yöneten ilk hanedan olarak Hya ve Þang sülaleleri bilinmektedir. Hya sülalesi hakkýnda bilinen tek bilgi hükümdarlarýn isimleridir. Þang sülalesinin, yapýlan araþtýrmalar neticesinde yaklaþýk olarak M.Ö. 1450-1050 seneleri arasýnda Çin ovalarýna hakim olduklarý bilinmektedir.

M.Ö. 1050-220 yýllarý arasýnda deðiþik çeþitli uygulamalarla Çov Sülalesi yönetmiþtir. Þang Sülalesini yýkarak baþa geçen Çov Sülalesi, M.Ö. 1050-771 seneleri arasýnda feodal bir idare kurdular. Ülkede, feodal devletler baðýmsýz devletler halinde geliþmeye baþladý. Bu durum hükümdarýn gücünün azalmasýna ve feodal devletler arasýnda savaþa sebep oldu. Batýdan gelenTürk ve Moðollar, ülkenin büyük bir kýsmýný fethettiler. Batý milletlerinin eline düþmüþ olan topraklarýndan büyük bir kýsmýný Çin beyi Tsin, geri aldý. Böylelikle devleti önemli feodal devletlerden biri oldu.

M.Ö. 770-472 devri: Feodal beylerin kendi aralarýnda iç savaþlara giriþtikleri bir devirdir. Bu savaþlar neticesinde yedi bey kalmýþ ve bunlar da kral þanýný alarak Çov Sülalesinden ayrýldýlar. M.Ö. 472-221 iç savaþ sonunda M.Ö. 453 senelerinde Tsin�in feodal devleti üç devlete bölündü.

M.Ö. 221-206 aralarýnda Tsin�in Sülalesi memleketi mutlakiyetle idare etti. Tekerlek dingillerinin standartlaþtýrýlmasý ve bazý ölçü birimlerinin kullanýlmaya baþlamasý Çin tarihinin bu safhasýna ait önemli hadiselerdir. Kuzeyden gelen saldýrýlardan (Hun saldýrýlarý) korunmak için Çin Seddinin ilk þekli olan toprak tabyalar yapýldý. Doðu Çin bölgesinde baþlayan bir ayaklanma, uzun süren savaþlara sebepiyet verdi ve bu savaþlar sonunda Han Sülalesi yönetimi ele geçirdi ise de, bir müddet sonra idare deðiþti.

M.Ö. 206 yýlýnda yönetimi, küçük rütbeli bir asker olan Lui Ki ele geçirerek Han Sülalesini (asiller) kurdu. M.S. 168 senesinde meydana gelen bir hükumet darbesi üzerine 220 senesine kadar devam eden iç savaþlar devri baþladý. Büyük bir halk ayaklanmasý bastýrýldý. Bu iç savaþ neticesinde ülke üçe bölündü, kuzeyde Vey (220-264), güneydoðuda Vu (229-280), güneybatý Þu (221-263) imparatorluklarý kuruldu.

Göçlerin arttýðý devirde, Tsin Sülalesinin (265-316) baþa geçerek, parçalanan Çin�i birleþtirmeleri de ülkeye huzur ve istikrar getirdi. Daha önceleri ücretle kullanýlan milletler bu savaþlarda (asillerin savaþlarýnda) o derece kuvvetlendiler ki, bunlardan Hyung-nu�lar (Hunlar) 303�te yeni bir devlet (Han) kurdular. Bu sülale Çin Ýmparatorunu iki defa esir almýþ ve 317�den baþlayarak bütün Kuzey Çin�de hakimiyet kurmayý baþarmýþtýr. Bunun üzerine Tsin Âilesi kuzeye inerek burada Doðu Tsin Sülalesini (317-419) kurdu.

Güney Çin�de 580 senesine kadar çeþitli sülalelerin kurduðu muhtelif devletler görülür. Suy Sülalesi (581-618) Çin�i birleþtirmeye muvaffak oldu. Bu kýsa ömürlü hanedan zamanýnda Çin, Vietnam�ýn kuzey ve güneyini ve Tibet�in kuzeyini ele geçirdi. Çin�in nüfuzunu tekrar Orta Asya�da hissettirdi. Bu devrede Kuzey ve Orta Çin Ovasýndaki ticari münasebetleri kolaylaþtýrmak için kanallar açýldý.

Ancak bütün bu iþlerin yapýlmasý için yabancýlardan yardým istenmesi Suy Sülalesinin sonu oldu. T�ang Sülalesi (618-907) iþbaþýna geldi. Bu hanedan devrinde (664) topraklarýn yeniden taksimi ve vergilendirilmesi yapýlmýþtýr. Müslüman Araplarýn saldýrýlarý üzerine Türkistan Çin�in elinden çýktý.

Bundan sonra Türkler devlet idaresinde önemli mevkilere yerleþtiler ve sýk sýk vuku bulan ihtilallerde önemli rol oynadýlar. T�ang Hanedanýnýn düþüþünden sonra 960 tarihine kadar 5 küçük hanedan iþ baþýna geçti. Bu devirde Kuzey ve Güney Çin�de küçük eyaletler þeklinde devletler meydana çýkmýþtý. 960 tarihinde iþ baþýna geçen Sung Hanedaný zamanýnda Çin Ýmparatorluðunun birliði yeniden tesis edilmeye çalýþýlmýþ, ancak bunda muvaffak olunamamýþtýr.

Bu hanedan devrinde birçok þehirler kuruldu ve barut kullanýlmaya baþlandý. Mimari, tarih, þiir, resim, porselen ve bahçecilikte çok yüksek bir seviyeye ulaþtýlar. Elde bulunan tarihi dokümanlar bu medeniyetin yüksekliðine delil teþkil etmektedir.

Cengiz Han, 1206-27 yýllarý arasýnda Çin�i iþgal etti ve Moðollar, 1214 yýlýnda Sarý Nehirin kuzey tarafýndaki bölgede hakimiyeti ele geçirdiler. 1271 tarihinde Kubilay Han, imparatorluðunu ilan etti. Böylece Yüan Hanedanýnýn (1260-1368) ve baþþehir Yenching (Pekin)i kurdular. Moðollarla beraber Yüan Hanedaný bütün Çin�i fethederek hakimiyetleri altýna aldýlar. Bundan sonra Moðollar Çin kültürünün etkisi altýna girerek, din, örf ve adetlerinde, giyim ve kuþamlarýnda Çin örf ve adetlerini benimsediler.
Chu Yüan Chang, Yüan Hanedaný yerine Ming Hanedanýný (1368-1644) kurdu. Bu hanedan zamanýnda Moðollar, Baykal Gölünün kuzey tarafýna sürüldü ve imparatorluk eski kuvvetine kavuþtu. Yine bu devirde Avrupalýlar Çin�e ulaþtýlar. Portekizliler ve Ýspanyollar 16. yüzyýlda, Alman ve Ýngilizler 17. yüzyýlda buraya geldiler. Ming Hanedanýndan sonra iþbaþýna geçen Ch�ing Hanedaný (1644-1912) zamanýnda, Avrupalý tüccarlar, Çin�in önemli kaynaklarýný yýllarca batýya aktarýp, bundan istifade ettiler.

Çin, uzun yýllar batýya kapalý kaldý. Çin�in batýya açýlmasý 19. yüzyýl ortalarýnda baþladý. Bu yýllarda Portekiz, Ýngiltere, Fransa, ABD ile ticari, siyasi münasebetler baþladý. Bunlardan Ýngilizler, Hint pamukluklarý ve afyonunu, çay ve ipekle deðiþtiriyorlardý. Çin üst makamlarý bu ticareti engellemeye çalýþtýlar. Bununla ilgili olarak afyon ithalini yasaklayan kararlar aldýlar. Bunun üzerine Ýngilizlerle anlaþmazlýklar çýktý ve savaþlar baþladý. Ancak bu savaþlar Ýngilizlerin galibiyeti ile sona erdi (1842).

Yapýlan anlaþma sonunda Ýngilizler daha geniþ haklara sahip oldular. Bunun neticesi olarak beþ Çin limaný Ýngilizlere açýldý ve Hong Kong Adasý da Ýngilizlere býrakýldý. Bu savaþlara �Afyon Savaþý� adý verildi. Daha sonra yapýlan anlaþmalarla ABDve Fransa�ya ayný haklar tanýndý.

Zamanla anlaþmalarýn uygulanmasý aksadý. Çinliler yabancýlarý ülkelerinden atmak istiyorlardý. Fakat onlar elde ettikleri imtiyazlarý geri vermeye niyetli olmadýklarý gibi, bunlarý az buldular. Böylece, on dokuzuncu yüzyýlýn ikinci yarýsýnda ülkede ayaklanmalar oldu. Fakat bu ayaklanmalar yabancý güçler tarafýndan bastýrýldý. 1858 yýlýnda anlaþma uyarýnca Ýngiliz ve Fransýzlar yeni haklar kazandýlar. Bir müddet sonra ayný menfaatler ABDve Rusya�ya da tanýndý. Bu olaylardan sonra, Çin�de bir sükunet dönemi baþladý.

Çin-Japon Savaþlarý: Çin�in Kore üzerinde hakimiyet kurmak istemesi üzerine 1894 yýlýnda ilk savaþ baþladý. Kore�de çýkan ayaklanmayý bastýrmak üzere her iki ülke de Kore�ye asker gönderdi. Ayaklanma bastýrýldý. Fakat daha sonra her iki ülke birbirleriyle savaþa tutuþtular. Bu savaþlar sonunda Çin büyük kayýplara uðradý. 1895 yýlýnda savaþ sona erdi ve Çin, Kore�nin baðýmsýzlýðýný tanýdý, ayrýca Formoza Adasýný da Japonya�ya vermek mecburiyetinde kaldý.

1911�den sonra baþa geçen Yuan Þi-K�ay monarþik bir idare kurmaya baþlamýþsa da muvaffak olmayarak 1916 �da öldü. Bu arada 1917�de sembolik olarak Birinci Dünya Savaþýna girmiþ ancak bir çok þehirleri bu arada Þanghay, Japonya tarafýndan iþgal edilmiþtir. 1925 yýlýnda milliyetçilerin önderi olan Çiank Kayþek yönetimi ele geçirdi. Ordularý ile Japonlara karþý savaþarak bir çok yerleri geri aldý. Bu arada Þanghay tekrar ele geçirildi.

Ülkede 1920 yýlýnda komünist partisi kuruldu ve taraftar toplamaya baþladý. Bu parti, ülkede bir çok karýþýklýklar çýkardý. Çiank- Kay-Þek bir taraftan Japonlarla savaþýrken, bir taraftan da bu ayaklanmalarý bastýrmaya uðraþýyordu. Nihayet 1927�de komünistlerin baþýna geçen Mao Çe-Tung, Çu Enlay ve Çu Di ile komünist partisi güçlenerek ülke çapýnda teþkilatlanmaya, hükumet kuvvetleri ile çarpýþmaya baþladý.

Ýkinci Dünya Savaþý sona erince, komünistlerle milliyetçiler baþbaþa kaldýlar. Mao Çe-Tung yönetimindeki komünist birlikleri ülkeye hakim oldular. ABD milliyetçilere yardým eder göründü. ABD�nin Çin�e gönderdiði diplomatlar hep milliyetçilerin aleyhine çalýþmýþ, onlarýn komünistlerin eline geçmesine sebep olmuþlardýr. Yönetim tamamen komünistlerin eline geçince, Milliyetçi Çin hükumeti, Formoza (Tay-Van) Adasýna çekilmek zorunda kaldý. Böylece Çin ikiye ayrýldý: Çin Halk Cumhuriyeti ve Milliyetçi Çin Cumhuriyeti.

1 Ekim 1949 yýlýnda Mao Çe-Tung�un baþkanlýðýnda Çin Halk Cumhuriyeti kurulmuþ oldu. Böylece Çin�in Asya kýtasýndaki bütün topraklarý Çin Halk Cumhuriyeti�nin eline geçti. Milliyetçi Çin Cumhuriyeti de Formoza Adasýna çekildi ve orada hükumet kurdu. Mao, 1976�da öldü. Mao�nun ölümünden sonra, Maoizm açýktan tenkid edilmeye baþlandý. Çin idarecileri ABD ve Japonya ile ekonomik iþ birliði yaptý.

Mareþal Ye Cienying, Mao�nun yanlýþlarýný açýkladý. Eski katý durum kaldýrýlarak ekonomik ve siyasi yönde yumuþama baþladý. Çin kapýlarý yabancý sermayeye açýldý. Son yýllarda demokratikleþme hareketleri kanlý bir þekilde bastýrýldý.